Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT): Sade Bir Özet

Makina Emniyeti Yönetmeliği (2006/42/AT), günlük kullanımda çoğu zaman "makine emniyeti yönetmeliği" olarak da anılan ve makinaların tasarım ve imalat aşamasında uyması gereken temel sağlık ve güvenlik şartlarını, uygunluk değerlendirme prosedürlerini ve CE işaretlemesini düzenleyen yönetmeliktir. Türkiye'de 3 Mart 2009 tarihli ve 27158 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmış ve 29 Aralık 2009'da yürürlüğe girmiştir. Bu yazı yönetmeliği sade bir dille özetler; makinayı kullanan işverenin yükümlülüklerini düzenleyen İş Ekipmanları Yönetmeliği ile farkını açıklar ve ISEE Vision'ın yapay zekâ kameralarının bu çerçevede nerede durduğunu anlatır. Yazı hukuki danışmanlık niteliği taşımaz; uygulamada güncel resmî metin esas alınmalıdır.

Not: Türkiye'de (AB) 2023/1230 sayılı Tüzük esas alınarak hazırlanan yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) 16.10.2026 tarihli ve 33402 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Yeni yönetmeliğin hükümlerinin büyük kısmı 20.01.2027'de yürürlüğe girecek ve aynı tarihte 2006/42/AT uyumlu Makina Emniyeti Yönetmeliği yürürlükten kalkacaktır. Bu yazıdaki madde ve ek numaraları, 19.01.2027'ye kadar yürürlükte olan 2006/42/AT uyumlu yönetmeliğe aittir.

Makina Emniyeti Yönetmeliği neyi düzenler?

Yönetmelik, makinaların piyasaya arz edilmeden ve hizmete sunulmadan önce güvenli olacak şekilde tasarlanıp imal edilmesini düzenler. Amaç maddesine göre makinalar, usulüne uygun kurulduğunda, bakımı yapıldığında ve amacına uygun kullanıldığında insan sağlığına ve güvenliğine zarar vermemelidir (Makina Emniyeti Yönetmeliği, m. 1).

Kapsam (m. 2) yalnızca tam makinaları değil; değiştirilebilir teçhizatı, emniyet aksamlarını, kaldırma aksesuarlarını, zincir, halat ve kayışları, sökülebilir mekanik aktarma tertibatlarını ve kısmen tamamlanmış makinaları da içerir. Yönetmelik, Avrupa Birliği'nin 2006/42/AT sayılı Makine Direktifi ile uyumludur ve 98/37/AT'ye dayanan önceki yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır (m. 3 ve m. 24). Metnin resmî yayımı için Resmî Gazete, 03.03.2009, sayı 27158 incelenebilir.

İmalatçının yükümlülükleri nelerdir?

İmalatçı veya yetkili temsilcisi, makinayı piyasaya arz etmeden önce güvenliğini belgelemek ve CE işaretini iliştirmekle yükümlüdür. Yönetmeliğin 5. maddesine göre imalatçı:

• Ek I'deki temel sağlık ve güvenlik kurallarını sağlar,
• Ek VII Bölüm A'da tarif edilen teknik dosyayı hazırlar,
• Kullanım talimatları gibi gerekli bilgileri temin eder,
• 13. maddedeki uygunluk değerlendirme işlemlerini yerine getirir,
• AT Uygunluk Beyanı'nı hazırlar ve
• CE uygunluk işaretini iliştirir.

Kısmen tamamlanmış makinalar için ayrı bir prosedür öngörülmüştür (m. 14). Bu tür makinalar, tamamlandıkları son makinanın bir parçası olarak değerlendirilir.

CE belgesi nedir, makineler için nasıl alınır?

Makineler için "CE belgesi" diye ayrı bir belge yoktur; imalatçı, makinanın yönetmeliğe uygun olduğunu kendisi beyan eder ve CE işaretini makinaya kendisi iliştirir. Günlük dilde "CE belgesi" denildiğinde kastedilen çoğunlukla AT Uygunluk Beyanı ve onun arkasındaki teknik dosyadır. Ek IV'te listelenen bazı riskli makine türlerinde ise sürece onaylanmış bir kuruluşun katılması gerekebilir.

Sorumlu kimdir? Yükümlülük imalatçıya veya yetkili temsilcisine aittir. Yönetmelik imalatçıyı, makinayı tasarımlayan ve/veya imal eden ve kendi isim veya ticari unvanı altında veya kendi kullanımı için piyasaya arz edilmesi amacıyla makinanın yönetmeliğe uygunluğundan sorumlu olan gerçek veya tüzel kişi olarak tanımlar; böyle bir imalatçı yoksa makinayı piyasaya arz eden veya hizmete sunan kişi imalatçı sayılır. Yetkili temsilci ise imalatçıdan yazılı yetki almış, Türkiye'de yerleşik kişidir (Makina Emniyeti Yönetmeliği, m. 4). Bir makinayı kendi kullanımı için imal eden işletme, yönetmelik bakımından imalatçı sayılır ve imalatçı yükümlülüklerini üstlenir (Makina Emniyeti Yönetmeliği, m. 4/1-d). 20.01.2027'den itibaren uygulanacak yeni Makine Emniyeti Yönetmeliği (2023/1230/AB) ayrıca, makinada önemli değişiklik yapan kişinin de imalatçı sayılacağını açıkça düzenler (m. 19/1).

Adım adım CE işaretlemesi (m. 5):

1. Risk değerlendirmesi ve tasarım: Ek I'deki temel sağlık ve güvenlik kuralları karşılanır; uyumlaştırılmış standartlar (örneğin risk değerlendirmesi için TS EN ISO 12100) bu kurallara uygunluğu göstermenin yaygın yoludur.
2. Teknik dosya: Ek VII Bölüm A'da tarif edilen teknik dosya hazırlanır. Dosya, son ünitenin üretim tarihinden itibaren en az 10 yıl boyunca Bakanlığın denetimine hazır tutulur (Ek VII).
3. Uygunluk değerlendirmesi (m. 13): Uygulanacak prosedür makinanın Ek IV'te yer alıp almamasına bağlıdır (aşağıdaki tablo).
4. AT Uygunluk Beyanı: Ek II Kısım 1 Bölüm A'daki içerikle hazırlanır; orijinali son imalat tarihinden itibaren en az 10 yıl saklanır.
5. CE işareti: Ek III'teki biçimde, makinaya görünür, okunaklı ve silinmez şekilde iliştirilir (m. 16).

Ek IV listesi, presler açısından özellikle önemlidir: metallerin soğuk işlenmesinde kullanılan, el ile yüklemeli ve/veya boşaltmalı, hareketli parçalarının kursu 6 mm'den ve hızı 30 mm/s'den yüksek olan presler (abkant presler dahil) bu listededir (Ek IV, 9). Listede ayrıca kişilerin varlığını algılamak amacıyla tasarlanmış koruyucu tertibatlar (Ek IV, 19) ve güvenlik işlevlerini sağlama amaçlı mantık üniteleri (Ek IV, 21) yer alır; ışık bariyerleri ve güvenlik röleleri/PLC'ler bu kategorilerde değerlendirilen ürünlerdir. Bu nedenle bir ürünün emniyet cihazı olarak kullanılabilmesi, kendi uygunluk değerlendirmesinden geçmiş olmasına bağlıdır. ISEE-CAM bir emniyet tertibatı olarak sunulmaz; makinenin bu sertifikalı güvenlik sistemiyle birlikte çalışan ek bir tespit katmanıdır.

Kısmen tamamlanmış makinalarda CE işareti iliştirilmez; bunun yerine imalatçı beyanı ve montaj talimatları hazırlanır ve bu belgeler nihai makinanın teknik dosyasına girer (m. 14). İşaretin kullanımına ilişkin genel kurallar için "CE" İşareti Yönetmeliği'ne de atıf yapılır (m. 16/4).

Ek I: Güvenli tasarım hangi sırayla yapılır?

Yönetmelik, riskleri azaltırken izlenecek sırayı açıkça belirler: önce tehlikeyi tasarımla ortadan kaldırmak, sonra koruyucu tedbir almak, en son kullanıcıyı bilgilendirmek. Ek I'in 1.1.2 numaralı "güvenlik bütünlüğü ilkeleri" bölümüne göre imalatçı:

1. Riskleri olabildiğince bertaraf eder veya azaltır (esasen güvenli makina tasarımı ve imalatı),
2. Bertaraf edilemeyen riskler için gerekli koruyucu tedbirleri alır,
3. Kalan riskler hakkında kullanıcıları bilgilendirir; özel eğitim veya kişisel koruyucu donanım gerekip gerekmediğini belirtir.

Aynı bölüm, makinaların yalnızca amaçlanan kullanım için değil, makul ölçüde öngörülebilir yanlış kullanım dikkate alınarak tasarlanmasını da şart koşar. KKD'nin bu sıralamada en sonda yer alması tesadüf değildir; ayrıntılar için KKD nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Mahfazalar ve koruyucu tertibatlar için kurallar

Ek I'in 1.4 bölümü, makinanın tehlikeli hareketli parçalarına erişimi engelleyen mahfazalar (sabit veya ara kilitlemeli hareketli muhafazalar) ve koruyucu tertibatlar için kuralları belirler. Genel kurallara göre mahfazalar ve koruyucu tertibatlar sağlam olmalı, yerlerine sağlam şekilde sabitlenmeli, ilave tehlike oluşturmamalı, kolayca devreden çıkarılmamalı veya by-pass edilememeli ve tehlike bölgesinden yeterli uzaklığa yerleştirilmelidir (1.4.1).

Koruyucu tertibatlar ise kumanda sistemine öyle bağlanmalıdır ki hareketli parçalar operatörün erişim mesafesindeyken çalışmaya başlamasın, parçalar hareket hâlindeyken kişiler onlara erişemesin ve tertibatın bir parçası eksik veya arızalı olduğunda hareketli parçaların çalışması önlensin (1.4.3). Işık bariyerleri gibi güvenlik cihazlarının sertifikalı olması bu yüzden önemlidir. Pres güvenliğinde ışık bariyeri ile kamera tabanlı tespitin farklı rollerini ışık bariyeri mi, AI kamera mı yazımızda karşılaştırdık.

İşveren için hangi yönetmelik geçerli?

Makinayı satın alıp işyerinde kullanan işveren için temel metin, Makina Emniyeti Yönetmeliği değil, İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'dir (Resmî Gazete, 25.04.2013, sayı 28628). Makina Emniyeti Yönetmeliği ürünün güvenli tasarlanmasını, İş Ekipmanları Yönetmeliği ise güvenli kullanılmasını düzenler.

İş Ekipmanları Yönetmeliği'nin 5. maddesine göre işveren, iş ekipmanının yapılacak işe uygun olması ve çalışanlara zarar vermemesi için gerekli tüm tedbirleri alır; ekipmanı seçerken işyerindeki özel çalışma şartlarını ve tehlikeleri dikkate alır; ekipman tamamen tehlikesiz hâle getirilemiyorsa riski kabul edilebilir seviyeye indirecek önlemleri alır. Yönetmeliğin ekinde listelenen ekipmanlar periyodik kontrole tabidir ve bu kontroller yetkili kişilerce yapılır (m. 7).

İşverenin risk değerlendirmesi, ramak kala kayıtları ve iş kazası kayıtlarıyla beslenir; bu konuyu ramak kala nedir yazımızda ele aldık.

AB'de değişiklik: 2023/1230 sayılı Makine Tüzüğü

Avrupa Birliği'nde 2006/42/AT sayılı Direktif'in yerini (AB) 2023/1230 sayılı Makine Tüzüğü alacaktır. Tüzük, AB Resmî Gazetesi'nde 29 Haziran 2023'te yayımlanmıştır ve 20 Ocak 2027'den itibaren uygulanacaktır. Türkiye'de bu değişikliğe uyum için Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Makine Emniyeti Yönetmeliği'ni (2023/1230/AB) 16.10.2026 tarihli ve 33402 sayılı Resmî Gazete'de yayımlamıştır. Yönetmeliğin bazı maddeleri yayımı tarihinde, diğer hükümleri ise 20.01.2027'de yürürlüğe girer; 2006/42/AT uyumlu Makina Emniyeti Yönetmeliği de aynı tarihte yürürlükten kalkar (m. 51/1-b, m. 52). 20.01.2027'den önce eski yönetmeliğe uygun olarak piyasaya arz edilen makinaların piyasada bulundurulması engellenmez (geçici madde 1).

Yapay zekâ kameraları makina emniyetinde nerede durur?

Yapay zekâ kameraları, makinanın sertifikalı güvenlik sisteminin yerine geçmez; onunla birlikte çalışan ek bir tespit ve izleme katmanıdır. Mahfazalar, ara kilitlemeler ve sertifikalı ışık bariyerleri Ek I'in öngördüğü koruyucu tedbirlerdir; ISEE Vision'ın ISEE-CAM kamerası ise bu tedbirlerin etrafında kalan riskleri görünür kılar:

• Riskli makine bölgesinde personel varlığı: tehlikeli makine bölgesine giren kişiyi tespit eder ve siren, flaşör veya PLC çıkışı üretir.
• Riskli bölge el varlığı kontrolü: pres ve benzeri makinelerde tehlikeli bölgeye giren eli algılar; diğer sensörler ve ışık bariyerleriyle birlikte ek bir güvenlik önlemi olarak kullanılır.
• Baret ve yelek kontrolü: kalan riskler için öngörülen KKD'nin kullanılıp kullanılmadığını izler.

Kamera çıkışlarının makinenin güvenlik sistemiyle nasıl birlikte çalıştığını ISEE-CAM PLC entegrasyonu sayfasında anlattık. Tehlikeli makinelerde kazaların neden yaşandığına dair arka plan için iş makinalarında neden kaza oluyor yazımıza göz atabilirsiniz.

Tesisinizdeki makine bölgeleri için ek bir tespit katmanını birlikte planlamak isterseniz ISEE Vision ile iletişime geçin. Preslerde kullanılan koruyucu cihazlar için pres fotoseli ve ışık perdesi rehberimize bakabilirsiniz.