Ramak Kala Nedir? Bildirim, Örnekler ve Mevzuat

Ramak kala, işyerinde meydana gelen ve çalışana, işyerine ya da iş ekipmanına zarar verme potansiyeli taşıdığı hâlde zarara yol açmayan olaydır. Forkliftin bir yayaya birkaç adım kala durması, vinç yükünün çalışanın hemen yanından geçmesi ya da pres kalıbına uzanan bir elin son anda geri çekilmesi tipik ramak kala örnekleridir. Bu yazıda tanımın mevzuattaki yerini, bir ramak kala bildirim formunda neler bulunması gerektiğini, sektörlere göre örnekleri ve ISEE Vision'ın yapay zekâ kameralarının bu olayları nasıl otomatik olarak kayda geçirdiğini anlatıyoruz.

Ramak kala nedir? Mevzuattaki tanım

Ramak kala olayın resmî tanımı İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nde yer alır: "İşyerinde meydana gelen; çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olduğu halde zarara uğratmayan olay." Tanım, yönetmeliğin 4. maddesinin birinci fıkrasının (d) bendindedir (Resmî Gazete, 29.12.2012, sayı 28512).

Tanımın iki unsuru önemlidir: olay gerçekten yaşanmıştır ve zarar potansiyeli taşır. Yaralanma ya da hasar olmaması, olayı önemsiz kılmaz; aksine, bir sonraki iş kazasının nereden geleceğini gösteren en erken işarettir.

Ramak kala ile iş kazası arasındaki fark sonuçtadır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu iş kazasını işyerinde veya işin yürütümü nedeniyle meydana gelen, ölüme sebebiyet veren veya vücut bütünlüğünü ruhen ya da bedenen engelli hâle getiren olay olarak tanımlar (m. 3/1-g). Aynı tehlike, ramak kala olarak kaldığında hiçbir kayıp yaşanmamıştır; iş kazasına dönüştüğünde ise geri dönüşü olmayan sonuçlar doğabilir. Türkiye'deki iş kazası tablosuna dair verileri Türkiye'de iş kazaları ve 2025 verileri yazımızda ele aldık.

İşverenin ramak kala yükümlülükleri nelerdir?

İşveren, ramak kala olaylarını incelemek ve raporlamakla yükümlüdür. 6331 sayılı Kanun'un 14. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendine göre işveren, yaralanma veya ölüme neden olmadığı hâlde işyeri ya da iş ekipmanının zarara uğramasına yol açan veya çalışan, işyeri ya da iş ekipmanını zarara uğratma potansiyeli olan olayları inceleyerek bunlarla ilgili raporları düzenler.

Bu kayıtlar risk değerlendirmesinin girdisidir. Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nin 8. maddesi, tehlikeler tanımlanırken toplanacak bilgiler arasında iş kazası kayıtlarının yanında ramak kala olay kayıtlarını da sayar (m. 8/1-m). Yani ramak kala kaydı tutulmayan bir işyerinde risk değerlendirmesi, eksik veriyle yapılmış olur.

Çalışanların da bir sorumluluğu vardır: Kanun'un 19. maddesine göre çalışanlar, makine, cihaz, araç ve tesislerde ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştıklarında ve koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüklerinde işverene veya çalışan temsilcisine derhal haber verir (m. 19/2-c).

Kanun'un Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirim hükmü (m. 14/2) iş kazaları ve meslek hastalıkları için öngörülmüştür. Ramak kala olaylar ise işyeri içinde kayıt altına alınır, incelenir ve risk değerlendirmesine yansıtılır.

Ramak kala bildirim formunda hangi bilgiler olmalı?

İyi bir ramak kala bildirim formu, olayı tekrar yaşanmayacak şekilde analiz etmeye yetecek bilgiyi en kısa sürede toplar. Mevzuat belirli bir form şablonu öngörmez; aşağıdaki alanlar sahada yaygın olarak kullanılan ve incelemeyi kolaylaştıran asgari bilgilerdir:

• Tarih, saat ve vardiya: Olayın ne zaman yaşandığı; vardiya devri gibi yoğun anlar ayrıca işaretlenmeli.
• Yer / bölge: Hangi hat, hangi koridor, hangi makine. Tesis yerleşim planındaki bölge kodu idealdir.
• Olayın kısa tanımı: Ne oldu, ne olabilirdi?
• İlgili ekipman: Forklift, vinç, pres, konveyör, el aleti vb.
• Olası sonuç ve ciddiyet: Olay kazaya dönüşseydi beklenen yaralanma veya hasar.
• Doğrudan ve kök nedenler: Görüş açısı, yol işaretlemesi, KKD eksikliği, prosedür ihlali, zaman baskısı.
• Alınan veya önerilen önlem: Kim, ne zamana kadar, ne yapacak?
• Bildirimi yapan (isteğe bağlı): Suçlama kültürünü önlemek için anonim bildirime izin vermek bildirim sayısını artırır.

Formun kâğıt mı dijital mi olduğundan daha önemlisi, doldurulmasının kolay olması ve bildirimden sonra görünür bir iyileştirme yapılmasıdır. Bildirimi yapılan olaylar için hiçbir şey değişmediğini gören çalışanlar zamanla bildirim yapmayı bırakır.

Ramak kala formu örneği

Ramak kala formu, yukarıdaki alanları tek sayfada toplayan basit bir şablondur; aşağıdaki örnek, bir forklift–yaya olayı için doldurulmuş hâlini gösterir. Tablodaki bilgiler yalnızca örnek amaçlıdır, gerçek bir olayı veya istatistiği yansıtmaz.

Formu kâğıt, tablet ya da QR kodla açılan bir web formu olarak kullanabilirsiniz. Önemli olan, her alanın kısa ve seçmeli olması (örneğin ciddiyet için düşük / orta / yüksek) ve formun doğrudan risk değerlendirmesi kayıtlarına aktarılabilmesidir.

Ramak kala kutusu nedir, nasıl kullanılır?

Ramak kala kutusu, çalışanların ramak kala olaylarını ve tehlikeli durumları, isterlerse isimlerini yazmadan bırakabildikleri bir bildirim noktasıdır. Fiziksel bir kutu olabileceği gibi, aynı işlevi gören bir QR kodlu web formu veya mobil uygulama da olabilir. Amacı, bildirimi kolaylaştırmak ve suçlanma kaygısını azaltmaktır.

Kutunun işe yaraması için birkaç pratik kural öne çıkar:

• Doğru yer: Kutuyu tehlikenin görüldüğü yere yakın ama gözetim altında hissettirmeyen bir noktaya koyun: vardiya giriş-çıkışları, dinlenme alanları, saha panoları.
• Hazır form: Kutunun yanında boş ramak kala formu ve kalem bulundurun; dijital kutuda formu tek ekrana sığdırın.
• Anonimlik seçeneği: İsim alanını isteğe bağlı bırakın; anonim bildirimleri de aynı ciddiyetle inceleyin.
• Düzenli boşaltma: Kutunun kim tarafından ve ne sıklıkla açılacağını belirleyin (örneğin her vardiya sonunda İSG uzmanı veya bölüm sorumlusu).
• Geri bildirim: Gelen bildirimlerin hangi önleme dönüştüğünü panoda veya vardiya toplantısında paylaşın. Bildirimin bir sonuç doğurduğunu gören çalışan bildirmeye devam eder.
• Kayda geçirme: Kutudan çıkan her bildirimi aynı kayıt sistemine işleyin; bu kayıtlar risk değerlendirmesi çalışmalarının girdisidir.

Ramak kala kutusu ve kamera tabanlı otomatik tespit birbirinin alternatifi değildir. Kutu, çalışanın gördüğü ama kameranın kapsamadığı bağlamı yakalar; ISEE-CAM gibi kameralar ise tanımlı bölgelerdeki olayları kimsenin form doldurmasını beklemeden kayda geçirir.

Sektörlere göre ramak kala örnekleri

Ramak kala olaylar, tehlikenin olduğu her yerde yaşanır. Aşağıdaki örnekler, endüstriyel tesislerde en sık karşılaşılan senaryolardır:

1. Forklift – yaya: Kör bir köşede forklift ile yaya arasında son anda fren. Ayrıntılar için forklift emniyet çözümleri yazımıza bakabilirsiniz.
2. Vinç operasyonu: Taşınan yükün altından ya da salınım alanından bir çalışanın geçmesi.
3. Pres ve tehlikeli makineler: Kalıp kapanırken tehlikeli bölgeye uzanan ve son anda çekilen el.
4. Raf ve istif alanları: Rafa tırmanan bir personel ya da devrilmek üzere olan bir palet istifi.
5. KKD eksikliği: Baret veya yelek olmadan riskli alana giriş; kaza olmasa da maruziyet yaşanmıştır.
6. Yükleme rampası: Kamyon hareket ederken rampada çalışan personel.
7. Kapı geçişleri: Otomatik kapıdan forklift ile yayanın aynı anda geçmesi.
8. Metal ve demir-çelik: Sıcak malzeme taşıma güzergâhına giren personel. Sektöre özgü riskleri demir-çelik sanayisinde İSG yazımızda ele aldık.

Ramak kala olaylar neden kayda geçmez?

Ramak kala olayların büyük kısmı kayda geçmez, çünkü bildirim tamamen insana bağlıdır. Olay kimseye zarar vermediği için unutulur; yorgun bir vardiyanın sonunda form doldurmak ertelenir; çalışan, bildirimin kendisini suçlu gösterebileceğinden çekinir.

worldsteel'in güvenlik raporu da bu noktaya dikkat çeker: olay üçgeninin beklenenden dar olması, tüm olayların bildirilmediği anlamına gelebilir ve ciddi yaralanma riskini azaltmak için ramak kala olayların daha iyi tespit edilmesi, yönetilmesi ve raporlanması gerekir (worldsteel, Safety and health in the steel industry: Data report 2025).

Yapay zekâ kameraları ramak kala olayları nasıl yakalar?

Yapay zekâ kameraları, belirlenen tehlikeli durumları bir çalışanın form doldurmasını beklemeden, olay anında tespit edip kaydeder. ISEE Vision'ın geliştirdiği ISEE-CAM, görüntüyü cihaz üzerinde işler; tanımlı bölgede bir ihlal olduğunda siren, flaşör veya PLC çıkışı üretir ve olayları günlük, haftalık ve aylık raporlara dönüştürür.

Ramak kala senaryolarına karşılık gelen bazı ISEE-CAM modları:

• Forklift ve personel varlığı kontrolü: forklift ile yayanın aynı bölgede bulunduğu anları tespit eder.
• Vinç operasyon bölgesinde personel varlığı: yük taşınırken yasak bölgeye giren personeli algılar.
• Riskli makine bölgesinde personel varlığı ve riskli bölge el varlığı kontrolü: pres ve benzeri makinelerin tehlikeli bölgesine giren kişi veya eli tespit eder.
• Baret ve yelek kontrolü: KKD eksikliğini kayda geçirir.
• Rafa tırmanan personel kontrolü: istif alanlarındaki riskli davranışı yakalar.

Bu tespitler, makinenin güvenlik sistemiyle birlikte çalışan ek bir katmandır; sertifikalı ışık bariyerleri veya güvenlik rölelerinin yerini almaz. Kamera çıkışlarının PLC ve alarm sistemlerine nasıl bağlandığını ISEE-CAM PLC entegrasyonu sayfasında anlattık.

Otomatik kayıtlar ramak kala programına nasıl eklenir?

Otomatik tespitler, mevcut ramak kala programının yerine geçmez; onu besler. En verimli yapı, kamera kayıtlarını kişiyi değil bölgeyi ve süreci hedefleyen bir incelemeyle birleştirir:

1. Tespit: ISEE-CAM olayı bölge, saat ve mod bilgisiyle kaydeder.
2. İnceleme: İSG ekibi olayları sınıflandırır ve risk değerlendirmesine işler.
3. Eğilim analizi: Hangi bölgede, hangi vardiyada, hangi senaryonun tekrarlandığı görülür.
4. Önlem: Yol işaretlemesi, ayna, bariyer, eğitim veya prosedür değişikliği gibi kalıcı düzeltmeler yapılır.

Kamera kayıtlarının disiplin aracı olarak kullanılması, çalışanların sistemi atlatmaya çalışmasına yol açar. Kişisel verilerin işlenmesiyle ilgili gereklilikler için KVKK ve endüstriyel kamera uyum rehberi yazımıza göz atabilirsiniz.

Tesisinizde hangi bölgelerin ramak kala açısından en riskli olduğunu birlikte belirlemek için ISEE Vision ekibiyle iletişime geçin. Gerçekleşen bir kazanın yasal süreci için iş kazası bildirimi rehberimize bakabilirsiniz.