Risk Analizi Nedir? Yöntemler, Adımlar ve Sektör Örnekleri
Risk analizinin tanımı, 6331 sayılı Kanun ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'ndeki yeri, Fine-Kinney ve 5x5 matris gibi yöntemler ve sahadan örnekler.
Risk analizi, işyerindeki tehlikelerin ne kadar ciddi sonuç doğurabileceğini ve ne sıklıkla gerçekleşebileceğini puanlayarak hangi önlemin önce alınacağını belirleyen çalışmadır. Türkiye'de bu çalışma, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu ile İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği kapsamında her işveren için zorunlu olan risk değerlendirmesinin merkezindeki adımdır. Bu rehberde kavramın yasal çerçevesini, sahada en çok kullanılan yöntemleri ve kamera verisinin analize nasıl katkı verdiğini anlatıyoruz.
Risk analizi nedir?
Risk analizi, tanımlanmış her tehlike için zararın gerçekleşme ihtimalini ve sonucunun ağırlığını değerlendirip riskleri sıraya koyma işidir. Yönetmelik "risk analizi" ifadesini ayrı bir terim olarak tanımlamaz; analizi, daha geniş olan risk değerlendirmesi sürecinin bir aşaması olarak ele alır.
Kavramları yönetmeliğin 4. maddesindeki tanımlarla ayırmak işe yarar:
- Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli.
- Risk: Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali.
- Risk değerlendirmesi: Tehlikelerin belirlenmesi, risklerin analiz edilerek derecelendirilmesi ve kontrol tedbirlerinin kararlaştırılması için yapılan çalışmaların bütünü.
Kısacası tehlike "ne zarar verebilir", risk "bu zararın gerçekleşme ihtimali ve büyüklüğü", risk analizi ise "bu riskleri ölçüp sıraya koymak"tır. Risk değerlendirmesi bunların tamamını ve sonrasındaki kontrol adımlarını kapsar.
Risk analizinin yasal dayanağı nedir?
Risk analizinin yasal dayanağı 6331 sayılı Kanun'un 10. maddesi ve Kanun'un 10. ve 30. maddelerine dayanılarak çıkarılan İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'dir (Resmî Gazete, 29.12.2012, sayı 28512). Kanun'un 10. maddesine göre işveren, iş sağlığı ve güvenliği yönünden risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür.
Yönetmelik süreci şu şekilde düzenler:
- Ekip (madde 6): Risk değerlendirmesini işverenin oluşturduğu ekip yürütür. Ekipte işveren veya işveren vekili, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcileri, destek elemanları ve işyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen, tehlike ve riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlar yer alır.
- Tehlikelerin tanımlanması (madde 8): Ekip; binalar, faaliyetler, makine ve ekipman, kullanılan maddeler, iş kazası ve meslek hastalığı kayıtları ile ramak kala olay kayıtları gibi bilgileri toplar.
- Risklerin belirlenmesi ve analizi (madde 9): Her tehlike ayrı ayrı ele alınır, mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi hesaba katılır. Analiz; ulusal veya uluslararası standartlar ve işyerinin özellikleri dikkate alınarak seçilen bir veya birden fazla yöntemle yapılır ve riskler en yüksekten başlanarak yazılı olarak sıralanır. Yönetmelik belirli bir yöntemi şart koşmaz.
- Risk kontrol adımları (madde 10): Önce tehlikenin kaynağında yok edilmesi, sonra daha az tehlikeliyle ikame, ardından kaynağında kontrol gelir. Toplu korunma tedbirleri kişisel korunmaya göre önceliklidir; bu yüzden kişisel koruyucu donanım son savunma hattıdır.
- Yenileme (madde 12): Risk değerlendirmesi çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde sırasıyla en geç iki, dört ve altı yılda bir yenilenir. İşyerinin taşınması, yeni teknoloji veya ekipman, üretim yönteminde değişiklik ya da iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay yaşanması da tamamen veya kısmen yenilemeyi gerektirir.
Makinelere özgü tasarım ve koruyucu gereklilikleri için ayrıca Makine Emniyeti Yönetmeliği özetimize bakabilirsiniz.
Risk analizinde hangi yöntemler kullanılır?
Türkiye'de sahada en sık Fine-Kinney ve 5x5 L tipi matris kullanılır; süreç ve makine tasarımında FMEA ve HAZOP, küçük işyerlerinde ise kontrol listeleri tercih edilir. Yöntem seçimi işyerinin büyüklüğüne, sürecin karmaşıklığına ve ekibin deneyimine bağlıdır; aşağıdaki tablolardaki puanlar yalnızca örnek amaçlıdır, istatistik değildir.
Fine-Kinney yöntemi
Fine-Kinney'de risk skoru üç çarpanla hesaplanır: Risk = Olasılık × Frekans × Şiddet. Yaygın kullanılan ölçeklerde olasılık 0,2 ile 10, frekans 0,5 ile 10, şiddet 1 ile 100 arasında puanlanır. Skor yükseldikçe önlem önceliği artar; uygulamada 400 üzeri "tolerans gösterilemez", 200–400 "esaslı", 70–200 "önemli", 20–70 "olası", 20 altı "önemsiz" risk olarak sınıflandırılır.
| Örnek tehlike | Olasılık | Frekans | Şiddet | Skor | Sınıf |
|---|---|---|---|---|---|
| Ortak koridorda forklift ile yaya çarpışması | 3 | 6 | 40 | 720 | Tolerans gösterilemez |
| Pres önünde elin kalıp bölgesine girmesi | 1 | 6 | 40 | 240 | Esaslı |
| Depoda raftan düşen koli | 1 | 3 | 7 | 21 | Olası |
5x5 L tipi matris
L tipi matriste Risk = Olasılık × Şiddet, her ikisi 1 ile 5 arasında puanlanır ve skor 1–25 aralığına düşer. Basit olduğu için en çok kullanılan yöntemdir; uygulamada 15 ve üzeri yüksek, 20–25 tolerans gösterilemez kabul edilir.
| Örnek tehlike | Olasılık (1–5) | Şiddet (1–5) | Skor |
|---|---|---|---|
| Vinç yükünün altından personel geçişi | 3 | 5 | 15 |
| Rafa tırmanarak ürün indirme | 3 | 4 | 12 |
| Islak zeminde kayma | 2 | 2 | 4 |
FMEA (Hata Türleri ve Etkileri Analizi)
FMEA, bir makine veya süreçteki her olası hata türünü, etkisini ve nedenini tek tek inceler. Her hata için şiddet, oluşma ve saptanabilirlik puanlanır; çarpımları risk öncelik sayısını (RPN) verir. Pres hattı, konveyör veya otomasyon hücresi gibi sistemlerde özellikle tasarım aşamasında kullanışlıdır.
HAZOP (Tehlike ve Çalışabilirlik Analizi)
HAZOP, bir sürecin tasarım amacından sapmalarını "daha fazla", "daha az", "yok", "ters" gibi kılavuz kelimelerle sistematik olarak sorgulayan ekip çalışmasıdır. Kimya, enerji ve sürekli proses tesislerinde yaygındır; boru hattı, basınç ve sıcaklık sapmalarını yakalamak için tasarlanmıştır.
Kontrol listesi (checklist)
Kontrol listesi, mevzuat ve iyi uygulamalardan derlenen soruları "var / yok" şeklinde yanıtlayarak eksikleri bulan en basit yöntemdir. Tek başına puanlama yapmadığı için genellikle tehlike tanımlama aşamasında kullanılır, ardından bulgular Fine-Kinney veya matrisle puanlanır.
Risk analizi adım adım nasıl yapılır?
Risk analizi; ekibin kurulması, tehlikelerin tanımlanması, puanlama, önlem planı ve etkinliğin yeniden ölçülmesi adımlarıyla yapılır. Uygulamada şu sıra izlenir:
- Ekibi kurun ve kapsamı belirleyin. Hangi bölüm, hat veya süreç analiz edilecek; ekipte o bölümü bilen çalışanlar mutlaka olmalı.
- Tehlikeleri tanımlayın. Saha gözlemi, kontrol listeleri, iş kazası kayıtları ve ramak kala bildirimleri birlikte kullanılır.
- Mevcut tedbirleri not edin. Var olan koruyucu, bariyer veya prosedürler puanlamada dikkate alınır.
- Riskleri puanlayın. Seçilen yöntemle (Fine-Kinney, matris, FMEA) her tehlike ayrı ayrı skorlanır ve en yüksekten başlanarak sıralanır.
- Kontrol tedbirlerini planlayın. Yok etme, ikame, mühendislik önlemi, idari önlem ve son olarak KKD sırası izlenir; sorumlu ve tarih yazılır.
- Uygulayın ve yeniden puanlayın. Tedbir sonrası kalan risk tekrar hesaplanır; kabul edilebilir seviyeye inmediyse ek önlem alınır.
- Kayıt altına alın ve güncel tutun. Yönetmelikteki yenileme sürelerine ve değişiklik durumlarına göre analiz güncellenir.
Sektörlere göre risk analizi örnekleri
Risk analizinde en yüksek skorlar genellikle insanın hareketli ekipmanla aynı alanı paylaştığı noktalarda çıkar. Aşağıdaki örnekler sık görülen tehlikeleri ve kontrol yaklaşımlarını özetler:
- Forklift trafiği: Yaya ve forkliftin aynı koridoru kullanması yüksek olasılık ve ağır şiddet üretir. Ayrı yürüyüş yolları, hız sınırları ve ayna gibi tedbirlere ek olarak forklift ve personel varlığı kontrolü gibi bir tespit katmanı eklenebilir.
- Pres ve tehlikeli makineler: Elin kalıp bölgesine girmesi ağır yaralanmaya yol açar. Işık bariyeri ve iki el kumandası gibi güvenlik fonksiyonları temel önlemdir; riskli bölge el varlığı kontrolü bu cihazlara ek bir katman olarak çalışır. Seçim için ışık bariyeri ve AI kamera karşılaştırmamız yol gösterir.
- Tavan vinçleri: Yük altından geçiş ve sallanan yük başlıca risklerdir. Önlemler için tavan vinçlerinde alınabilecek önlemler yazımıza ve vinç operasyon bölgesinde personel varlığı kontrolüne bakabilirsiniz.
- Depo ve raf sistemleri: Rafa tırmanma, yüksekten düşme ve düşen yük öne çıkar. Sabit merdiven ve platform gibi tedbirlerin yanında rafa tırmanan personel kontrolü ihlalleri görünür kılar.
Ramak kala kayıtları risk analizine nasıl girdi sağlar?
Ramak kala kayıtları, henüz kazaya dönüşmemiş tehlikeleri gösterdiği için risk analizinin en değerli girdilerinden biridir. Yönetmelik, tehlikeler tanımlanırken ramak kala olay kayıtlarının da toplanmasını ister ve bir ramak kala olayının yaşanmasını risk değerlendirmesini yenileme sebebi sayar.
Pratikte bu, aynı noktada tekrarlayan ramak kala olaylarının o tehlikenin olasılık puanını yükseltmesi gerektiği anlamına gelir. Kayıtların nasıl toplanacağını, bildirim formunda hangi alanların bulunması gerektiğini ramak kala nedir rehberimizde ayrıntılı anlattık. Gerçekleşmiş kazaların genel tablosu için Türkiye'de iş kazaları 2025 verileri yazımıza da göz atabilirsiniz.
Kamera verisi risk analizine nasıl katkı verir?
Kamera verisi, risk analizindeki olasılık ve frekans tahminlerini varsayıma değil ölçüme dayandırır. ISEE Vision'ın ISEE-CAM kamerası, web arayüzünden tanımlanan alanlarda personel, forklift, el ve KKD durumunu 7/24 izler; ihlal anında sesli ikaz, flaşör veya projeksiyon gibi uyarılar verir ve olayları raporlar.
Bu kayıtlar risk analizine üç şekilde katkı sağlar:
- Olasılık ve frekans: Bir bölgede forklift ile yayanın kaç kez aynı alana girdiği ya da baretsiz geçişin ne sıklıkla görüldüğü sayılabilir. Böylece Fine-Kinney veya matris puanı tahmin yerine gerçek veriye dayanır.
- Görünmeyen ramak kalaları yakalamak: Kimsenin bildirmediği yakın geçişler de kayda girer; bu, bildirim kültürünün yerini almaz ama onu tamamlar.
- Tedbirin etkinliğini ölçmek: Yeni bir yürüyüş yolu veya hız sınırı sonrasında ihlal sayısındaki değişim, kalan riskin yeniden puanlanmasında kullanılır.
ISEE-CAM, kuru kontak ve PLC çıkışlarıyla makinenin güvenlik sistemiyle birlikte çalışır; ışık bariyeri veya güvenlik PLC'si gibi güvenlik fonksiyonlu cihazların yerini almaz, onlara ek bir katman ekler. Bağlantı ayrıntıları ISEE-CAM PLC entegrasyonu sayfasında yer alıyor. Risk analizinde geçen terimlerin kısa tanımları için iş güvenliği sözlüğümüze bakabilirsiniz.
Sonuç
Risk analizi, işyerindeki tehlikeleri ölçüp sıraya koyarak sınırlı kaynağın en kritik riske harcanmasını sağlar. Yasal çerçeve 6331 sayılı Kanun ve Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği ile çizilir; yöntem seçimi ise işverenin ekibine bırakılır. Ramak kala kayıtları ve kamera verisi gibi ölçülebilir girdiler, analizi kâğıt üzerindeki bir zorunluluktan sahadaki kararları yönlendiren bir araca dönüştürür. Kaza gerçekleştiğinde izlenecek adımlar için iş kazası bildirimi rehberimize bakabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; işyerinize özgü yükümlülükler için iş güvenliği uzmanınıza ve yürürlükteki mevzuatın güncel metnine başvurun.