Yük asansörü güvenliği: kabine insan binerse ne olur?

Vardiya sonu, sevkiyat yetişmeli. Operatör paleti yük asansörüne yerleştirir ve merdivene yürümek yerine kendisi de kabine girer. Kural bellidir, "insan binmesi yasaktır" levhası da kapının üstündedir. Ama herkes bir kez "bu seferlik" der. Yük asansörü güvenliği çoğu tesiste tam bu cümlede kırılır.

Bu yazıda yük asansörünün mevzuatta nasıl tanımlandığını, kabine insan veya forklift girdiğinde riskin nereden geldiğini ve bugün kullanılan beş önlemin neyi çözüp neyi çözmediğini anlatıyoruz. Sonunda yapay zeka kameranın bu tabloya ne eklediğini ve neyi eklemediğini açıkça yazıyoruz.

Yük asansörü güvenliği neden ayrı bir konu?

Çünkü her asansör aynı kurala tabi değildir ve "yük asansörü" dediğimiz şey insan taşımak için tasarlanmamıştır. Hangi asansörün hangi sınıfa girdiğini bilmek, kuralı doğru koymanın ilk adımıdır.

Türkiye'de insan taşıyan asansörler, AB'nin 2014/33/AB direktifini uyumlaştıran Asansör Yönetmeliği'ne tabidir (Resmî Gazete, 29.06.2016, sayı 29757). Yönetmelik insan, insan ve yük taşıyan asansörleri kapsar. Sadece yük taşıyan asansörleri ise yalnızca bir kişinin taşıyıcıya zorlanmadan girebildiği ve kumandaların içerideki kişinin erişebileceği yerde olduğu durumda kapsar (Asansör Yönetmeliği metni). Hızı 0,15 m/s'yi geçmeyen kaldırma tertibatları kapsam dışıdır.

Fabrikalardaki tipik yük asansörü ise başka bir çerçevede yer alır. İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği, yük asansörünü "yükleme amaçlı erişilebilen, taşıyıcı (kabin veya platform) içinde insan seyri bulunmayan, sadece yüklerin taşındığı asansörler" olarak tanımlar. Bu asansörlerin periyodik kontrolü, standartta başka bir süre yoksa yılda bir, TS EN 81-31'e göre yapılır (yönetmelik metni, EK-III).

EN 81-31:2024, "erişilebilir, sadece yük taşıyan asansörler" için güvenlik kurallarını koyar. Standart, beyan yükü 300 kg'ın üzerinde olan ve insan taşıması amaçlanmayan asansörleri kapsar ve AB Makine Direktifi (2006/42/AT) altında uyumlaştırılmış standartlar arasındadır (EN 81-31:2024 özeti). İnsan ve yük taşıyan asansörlerin standardı ise uzun süre EN 81-20 ve EN 81-50 oldu; ikisi Haziran 2026'da yürürlükten kalktı ve yerlerini EN ISO 8100-1 ve EN ISO 8100-2'ye bıraktı (EN 81-20, EN 81-50).

Kısacası: asansörünüzün etiketi ve kullanım kılavuzu onun yük asansörü mü, insan ve yük asansörü mü olduğunu söyler. Yük asansörüyse, kabinde insan seyri tasarımın dışındadır.

Yük asansörüne insan binmesi neden bu kadar riskli?

Yük asansörü insan taşımak üzere tasarlanmadığı için, insan taşıyan asansörlerden beklenen korumaların hepsini bulundurmak zorunda değildir. Kabinde bulunan kişi, tasarımcının hesaba katmadığı bir yerdedir.

Mevzuat bu konuda açıktır. İş Ekipmanları Yönetmeliği'ne göre insanların kaldırılmasında sadece bu amaç için sağlanan iş ekipmanı kullanılır (EK-II, 3.1.2). İnsan kaldırmak için üretilmemiş ekipman ancak olağanüstü veya acil durumlarda, önlem alınarak ve gözetim altında kullanılabilir (EK-II, 3.1.2.1). İnsan kaldırmak ve taşımak için tasarlanmamış ekipmanlar da amacı dışında kullanımı önleyecek şekilde açıkça işaretlenir (EK-I, 3.2.2.2).

Sahada insanlar yine de biner. Nedenleri genellikle şunlardır:

• Zaman baskısı: Merdiven veya yolcu asansörü uzakta, yük asansörü hemen yanında.
• Görünmeyen kabin: Kumanda başka kattaysa, asansörü çağıran kişi kabinde kimin olduğunu göremez.
• Yükle birlikte gitme isteği: Palet devrilmesin, koli düşmesin diye operatör yükün yanında kalmak ister.
• Levhaya güven: "İnsan binmesi yasaktır" levhası bir kural koyar, ama uygulatmaz.

Forklift veya transpalet kabine girdiğinde

Yük asansörlerinde ikinci büyük risk araçtır. Forklift, akülü transpalet veya istif makinesi kabine girdiğinde iki sorun birden doğar.

Birincisi ağırlıktır. Aracın kendi ağırlığı da yüke eklenir ve her asansör bu yükleme şekline göre tasarlanmamıştır. İkincisi, araçla birlikte operatör de kabine girer; yani "yük asansörüne insan binmesi" sorunu bu kez araç kılığında gelir. Tesisin kuralı ne olursa olsun, kabinde araç varken asansörün hareket etmemesi isteniyorsa bunun sahada bir karşılığı olmalıdır.

Üçüncü bir an daha vardır: kapı önü. Yaya paleti kabine itmiş, düzeltmek için içeride kalmıştır. Bu sırada forklift bir sonraki paleti getirir ve kabine girmeye çalışır. Dar bir kabinde kişinin kenara çekilecek yeri yoktur. Yani risk yalnızca asansör hareket ederken değil, yükleme ve boşaltma sırasında da vardır. Kuralı yazarken bu anı da hesaba katın.

Forklift ve yayanın aynı alanı paylaştığı noktaları forklift emniyet çözümleri yazımızda daha geniş ele aldık.

Yük asansörü güvenliği için 5 önlem ve sınırları

Sahada genelde aşağıdaki önlemler birlikte kullanılır. İlk dördü gereklidir ve korunmalıdır.

Bu tablodaki ilk dört yöntemin hiçbiri "kabinde şu an bir insan var mı?" sorusuna cevap vermez. Kapı kilidi kapının durumunu, aşırı yük sensörü ağırlığı bilir. Kabinin içine bakan bir şey yoktur. Yapay zeka kamera bu boşluğa eklenir.

Yapay zeka kamera kabinde ne yapar?

Kabin tavanına veya kapı üstüne monte edilen ISEE-CAM, kabin içini sürekli izler. Kullanılacak tespit modu tesisin kuralına göre seçilir:

• İnsan tespiti: Personel varlığı kontrolü (Mod 0), çizilen bölgede biri bulunduğunda tepki verir.
• Araç tespiti: Forklift varlığı (Mod 4), kabinde forklift olduğunu algılar.
• Araç ve insan birlikte: Mod 5, aynı bölgede hem forklift hem insan olduğunda devreye girer.

Tespit olduğunda kamera kuru kontak çıkışıyla asansör kumandasına "hareket izni yok" sinyali gönderir. Aynı anda siren veya flaşör de tetiklenebilir. Analiz cihaz üzerinde yapılır; bulut veya internet bağlantısı gerekmez ve tespitten çıkışa geçen süre 100 ms'nin altındadır. ISEE-CAM'in bir giriş ve üç çıkışı vardır; PLC ile OPC-UA, Modbus TCP ve REST API üzerinden de haberleşir. Bağlantı seçenekleri PLC entegrasyonu sayfasında anlatılıyor.

Bu, sahada çalışan bir uygulama. Egger'de ISEE-CAM, hem forkliftlerin hem çalışanların kullandığı bir yük asansörünü izliyor; forklift veya personel tespit edildiğinde asansör kapısı kontrolü yapılıyor. Uygulamanın videosunu müşteri hikayeleri sayfamızda bulabilirsiniz.

Önemli olan şu: kamera asansörün kapı kilidinin, güvenlik kontaklarının, aşırı yük korumasının veya güvenlik devresinin yerini almaz. Kumanda kamera sinyalini mevcut koşullara eklenen bir hareket izni olarak kullanır. Uyarıyı ekrana düşürmekle sinyali kumandaya taşımak arasındaki farkı bildirim mi, eylem mi? yazımızda anlattık.

Günlük işletmede yük asansörü güvenliği

Teknoloji ne olursa olsun, yük asansörü güvenliği günlük alışkanlıklarla ayakta durur. Aşağıdaki maddeler çoğu tesiste birkaç günde düzene sokulabilir:

• Periyodik kontrol kaydı: Son kontrol raporu ve bir sonraki kontrol tarihi bakım dosyasında olmalı. Yük asansörlerinde bu süre, standartta başka bir süre yoksa bir yıldır.
• Etiket ve levha: Beyan yükü ve "insan binmesi yasaktır" uyarısı her katta, kapı önünden okunabilir olmalı.
• Çağırma noktası: Asansörü çağıran kişi kabini göremiyorsa, kabinin boş olduğunu nasıl anlayacağı tanımlanmalı.
• Arıza ve ihlal kaydı: Kabine binen kişiler, kapıda sıkışan paletler ve aşırı yük uyarıları kayda geçmeli. ISEE-CAM her tespiti kaydeder ve günlük, haftalık, aylık rapor üretir; bu kayıtlar ramak kala takibine de veri sağlar.
• Eğitim: Yeni başlayan, taşeron ve forklift operatörlerine kuralın nedeni anlatılmalı. Sadece "yasak" demek yetmez.

Kurulumda dikkat edilecekler

1. Görüş açısı: Kabinin tamamı tek karede görünmelidir. Genellikle tavan köşesi veya kapı üstü en geniş açıyı verir.
2. Aydınlatma: Kabin içi aydınlatması sabit olmalıdır. ISEE-CAM'in IP69K gövdesi ve −20 / +70 °C çalışma aralığı soğuk depo ve tozlu ortamlara uygundur, ama kameranın kabini net görmesi gerekir.
3. Entegrasyon: Kumanda devresine yapılan her bağlantı, asansörün üreticisi veya yetkili servisiyle birlikte, mevcut güvenlik devresi korunarak yapılmalıdır.
4. Kural tanımı: Kabinde insan mı, araç mı, yoksa ikisi birlikte mi yasak? Bu karar kameradan önce tesiste verilmelidir.
5. Test: Devreye almadan önce farklı duruş, kıyafet ve yük durumlarıyla deneme yapılmalı, sonuçlar kayda geçirilmelidir.

Sık sorulan sorular

Yük asansörüne insan binmek yasak mı?
Yük asansörü tanımı gereği kabinde insan seyri olmayan asansördür. İş Ekipmanları Yönetmeliği de insanların sadece bu amaç için sağlanan ekipmanla kaldırılmasını ister. Asansörünüzün sınıfını etiketinden ve kullanım kılavuzundan kontrol edin.

Kamera kabindeki forklifti veya transpaleti de algılar mı?
Evet. İnsan tespitinin yanında forklift tespiti ayrı bir kural olarak tanımlanabilir. Tesisin kuralına göre uyarı veya hareket izni sinyali üretilir.

Mevcut asansöre takılabilir mi?
Evet, yeni asansör gerekmez. Kamera kabin tavanına veya kapı üstüne monte edilir; kumandaya bağlantıyı asansörün yetkili servisiyle birlikte yaparsınız.

Kamera asansörün güvenlik donanımlarının yerini alır mı?
Hayır. Kapı kilidi, güvenlik kontakları ve aşırı yük koruması yerinde kalır. Kamera onlara "kabinde insan var mı?" sorusunu cevaplayan bir katman ekler.

Sonuç

Yük asansörü kazaları genellikle kural bilinmediği için değil, "bir kereden bir şey olmaz" dendiği için yaşanır. Levha ve kart sistemi kuralı koyar, kapı kilidi ve aşırı yük sensörü asansörü korur. Kabinin içine bakan bir kamera ise yük asansörü güvenliğindeki son soruyu cevaplar: içeride şu an biri var mı?

Kabin fotoğrafını ve kumanda tipini bize gönderin; uygun montaj noktasını ve bağlantı yöntemini önerelim. İletişim formundan bize ulaşın.

İletişim: info@isee-vision.com · +90 216 455 95 44

Kaynaklar

• Asansör Yönetmeliği (2014/33/AB), RG 29.06.2016, 29757 — Alomaliye
• İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği (RG 25.04.2013, 28628) — Adalet Bakanlığı
• EN 81-31:2024, Accessible goods only lifts — Genorma
• EN 81-20:2020, Passenger and goods passenger lifts — Genorma
• EN 81-50:2020, Design rules, calculations, examinations and tests — Genorma