İSG nedir? 6331 sayılı Kanun ve işverenin görevleri

İSG nedir sorusunun kısa cevabı: iş sağlığı ve güvenliği, yani çalışanı iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı korumak için yürütülen sistemli çalışmaların bütünü. Türkiye'de bu sistemin dayanağı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'dur.

Konunun neden bu kadar ciddiye alındığını rakamlar anlatıyor. Uluslararası Çalışma Örgütü'ne (ILO) göre her yıl yaklaşık 3 milyon çalışan işle bağlantılı kazalar ve hastalıklar yüzünden hayatını kaybediyor. Bu ölümlerin yaklaşık 2,6 milyonu meslek hastalıklarından, 330 bini iş kazalarından kaynaklanıyor. Ölümcül olmayan iş kazası geçiren çalışan sayısı ise 395 milyon olarak tahmin ediliyor (ILO).

Bu yazı kanunun ana çerçevesini, işverenin temel görevlerini ve teknolojinin bu tabloda nereye oturduğunu sade bir dille özetliyor.

İSG nedir, ne demek?

İSG, "iş sağlığı ve güvenliği" ifadesinin kısaltmasıdır. 6331 sayılı Kanun'un 1. maddesi amacını, işyerlerinde iş sağlığı ve güvenliğinin sağlanması ve mevcut koşulların iyileştirilmesi için işveren ve çalışanların görev, yetki, sorumluluk, hak ve yükümlülüklerini düzenlemek olarak tanımlar (6331 sayılı Kanun).

Kanun kamu ve özel sektördeki bütün işlere ve işyerlerine uygulanır; çırak ve stajyerler de kapsamdadır. Ev hizmetleri, çalışan istihdam etmeden kendi adına üretim yapanlar ve afet birimlerinin müdahale faaliyetleri gibi istisnalar 2. maddede sayılmıştır.

Kanunun dili üç tanım üzerine kuruludur:

• Tehlike: İşyerinde var olan ya da dışarıdan gelebilecek, çalışanı veya işyerini etkileyebilecek zarar veya hasar verme potansiyeli.
• Risk: Tehlikeden kaynaklanacak kayıp, yaralanma ya da başka zararlı sonuç meydana gelme ihtimali.
• Önleme: İşin bütün safhalarında riskleri ortadan kaldırmak veya azaltmak için planlanan ve alınan tedbirlerin tümü.

Pres makinesi bir tehlikedir. Operatörün elinin kalıp bölgesine girme ihtimali risktir. Işık perdesi, iki el kumandası ve eğitim ise önlemedir.

İş güvenliği nedir, iş sağlığından farkı ne?

İş güvenliği ani olaylara, yani kazalara odaklanır: düşme, sıkışma, çarpma, elektrik çarpması. İş sağlığı ise zamanla ortaya çıkan zararlara bakar: gürültü, toz, kimyasal maruziyet, ergonomi ve bunların yol açtığı meslek hastalıkları.

Kanun ikisini ayırmaz; ikisi de aynı risk değerlendirmesinin içinde ele alınır. Görev dağılımında fark belirginleşir. İş güvenliği uzmanı ağırlıkla tehlikeler ve tedbirlerle, işyeri hekimi sağlık gözetimi ve meslek hastalıklarıyla ilgilenir.

6331 sayılı Kanun işverene ne yükler?

Kanunun 4. maddesi temel kuralı koyar: işveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu genel görev beş başlıkta somutlaşır:

• Eğitim ve bilgilendirme dahil her türlü önleme tedbirini almak, organizasyonu kurmak, araç ve gereci sağlamak, tedbirleri değişen şartlara uyarlamak.
• Alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemek, denetlemek ve uygunsuzlukları gidermek.
• Risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmak.
• Görev verirken çalışanın sağlık ve güvenlik yönünden işe uygunluğunu gözetmek.
• Yeterli bilgi ve talimat almamış çalışanların hayati ve özel tehlike bulunan yerlere girmemesi için tedbir almak.

Aynı madde iki kapıyı da kapatır. Dışarıdan uzman ya da kuruluştan hizmet almak işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İSG tedbirlerinin maliyeti de çalışana yansıtılamaz.

Risk değerlendirmesi

İşveren risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır; alınacak tedbirleri ve kullanılacak koruyucu donanımı buna göre belirler (m.10). Değerlendirme çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde 4, az tehlikeli işyerlerinde 6 yılda bir yenilenir; işyerinin taşınması gibi özel durumlarda daha erken yenilenir (ÇSGB risk değerlendirmesi kitapçığı). Adımları ve yöntemleri risk analizi nedir yazısında ayrıntılı anlattık.

İş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi

İşveren iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir. Çok tehlikeli sınıfta on ve daha fazla çalışanı olan işyerlerinde diğer sağlık personeli de görevlendirilir (m.6). Uzmanın belge sınıfı tehlike sınıfına bağlıdır: çok tehlikelide A, tehlikelide en az B, az tehlikelide en az C (m.8).

Bir istisna var. 50'den az çalışanı olan ve az tehlikeli sınıftaki işyerlerinde işveren veya işveren vekili, Bakanlığın ilan ettiği eğitimleri tamamlayarak İSG hizmetlerini kendisi yürütebilir. İşe giriş ve periyodik muayeneler bu kapsamın dışındadır.

Tehlike sınıfları işverenin yükünü nasıl değiştirir?

Kanun üç sınıf tanımlar: az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli (m.9). Sınıflar Bakanlıkça tebliğle belirlenir ve işyerinin sınıfı orada yapılan asıl işe göre tespit edilir. Birçok süre ve şart bu sınıfa göre değişir:

Eğitim süreleri 2 Nisan 2026 tarihli ve 33212 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan yeni eğitim yönetmeliğinden (yönetmelik metni), muayene aralıkları Bakanlığın İSG sıkça sorulan sorular sayfasından alınmıştır (ÇSGB SSS). İşyeri hekimi gerek görürse muayene aralıklarını kısaltabilir.

Eğitim, temsilci ve kurul

Kanunun 17. maddesine göre eğitim işe başlamadan önce, iş ya da çalışma yeri değiştiğinde, ekipman değiştiğinde veya yeni teknoloji uygulandığında verilir ve düzenli aralıklarla tekrarlanır. Eğitimde geçen süre çalışma süresinden sayılır.

İşveren, çalışan sayısına göre çalışan temsilcisi görevlendirir: 2–50 çalışana 1, 51–100'e 2, 101–500'e 3, 501–1.000'e 4, 1.001–2.000'e 5, 2.001 ve üzerine 6 temsilci (m.20). Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan uzun süren sürekli işlerin yapıldığı işyerlerinde İSG kurulu oluşturulur (m.22).

Sağlık gözetimi, bildirim ve işin durdurulması

Tehlikeli ve çok tehlikeli sınıftaki işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını gösteren sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz (m.15). İş kazası, kazadan sonraki üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumu'na bildirilir (m.14); süreci iş kazası bildirimi yazısında adım adım anlattık.

Hayati tehlike tespit edilirse işin tamamı ya da bir bölümü durdurulur (m.25). Çok tehlikeli sınıftaki maden, metal ve yapı işlerinde, tehlikeli kimyasallarla çalışılan ya da büyük endüstriyel kaza olabilecek işyerlerinde risk değerlendirmesinin yapılmamış olması da tek başına durdurma sebebidir.

Kanunun 26. maddesi her yükümlülük için ayrı idari para cezası öngörür. Tutarlar zaman içinde değiştiği için güncel rakamlar için Bakanlığın duyurularını esas alın.

Çalışanın İSG'deki sorumluluğu nedir?

Çalışan da sistemin parçasıdır. Kanunun 19. maddesine göre çalışan, kendisinin ve işinden etkilenenlerin sağlık ve güvenliğini tehlikeye atmamakla yükümlüdür. Verilen kişisel koruyucu donanımı doğru kullanır ve korur. Ciddi ve yakın bir tehlike ya da koruma tedbirlerinde bir eksiklik gördüğünde işverene veya çalışan temsilcisine hemen haber verir.

Ciddi ve yakın tehlike karşısında çalışan, kurula ya da kurul yoksa işverene başvurabilir. Talebi uygun bulunursa tedbir alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir; bu sürede ücreti ve diğer hakları saklıdır (m.13). Raporlanan her tehlike aynı zamanda bir ramak kala kaydı adayıdır.

Önleme hiyerarşisi nedir?

Önleme hiyerarşisi, riske karşı hangi tedbirin önce düşünüleceğini belirleyen sıralamadır: önce tehlikeyi ortadan kaldır, en son kişisel korumaya başvur. 6331 sayılı Kanun'un 5. maddesi bu mantığı korunma ilkeleri olarak yazar. Bunlar arasında riskten kaçınmak, riskle kaynağında mücadele etmek, tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştirmek, toplu korunmaya kişisel korunmaya göre öncelik vermek ve çalışana uygun talimat vermek vardır.

Sıralama NIOSH'un kontrol hiyerarşisiyle örtüşür. NIOSH'a göre ilk üç basamak, çalışanın davranışına daha az bağlı olduğu için daha etkilidir. Alt basamaklar yanlış değildir; ama üsttekiler uygulanabilirken yalnızca onlara yaslanmak kanunun mantığına aykırıdır. Levhanın bu sıradaki yerini iş güvenliği levhaları yazısında, KKD tarafını KKD yönetmeliği yazısında ele aldık.

İSG'de teknolojinin yeri nedir?

Teknoloji İSG'de iki rol üstlenir: bazen mühendislik önlemidir, bazen izleme aracıdır. Makine koruyucusu, ışık perdesi ya da güvenlik PLC'si tehlikeyi fiziksel olarak keser. Bunlar sertifikalı güvenlik donanımlarıdır ve yerlerini başka bir şey alamaz.

İzleme teknolojileri ise kanunun 4. maddesindeki "tedbirlere uyulup uyulmadığını izleme ve denetleme" görevine hizmet eder. Bir uzmanın gözü vardiyanın tamamını göremez. Sensörler ve kameralar bu boşluğu doldurur, ramak kala olaylarını kayda geçirir. Bu kayıtlar da bir sonraki risk değerlendirmesinin girdisi olur.

Yapay zeka kameralar bu ikinci gruptadır. Örneğin ISEE-CAM, tespiti cihaz üzerinde yaparak riskli bölgeye giren personeli, eksik baret ve yeleği ya da forklift ile yayanın yakınlaşmasını algılar. Alarm, flaşör veya PLC entegrasyonu üzerinden çıkış verir; tespitten çıkışa geçen süre 100 ms'nin altındadır. Makinenin güvenlik sisteminin yerini almaz, onunla birlikte çalışan ek bir katmandır. Asıl katkısı, uzmana sahada nereden başlayacağını gösteren kayıtlardır.

Sık sorulan sorular

İSG ne demek?
İSG, iş sağlığı ve güvenliği demektir: çalışanları iş kazalarına ve meslek hastalıklarına karşı korumak için yürütülen sistemli çalışmaların bütünü. Türkiye'de temel dayanağı 6331 sayılı Kanun'dur.

İş güvenliği nedir?
İş güvenliği, işyerindeki tehlikelerden doğabilecek kazaları önlemeye yönelik teknik ve organizasyonel tedbirlerdir. İş sağlığıyla birlikte aynı risk değerlendirmesi içinde ele alınır.

6331 sayılı Kanun kimleri kapsar?
Kamu ve özel sektördeki bütün işleri ve işyerlerini, bu işyerlerinin işverenlerini ve çırak ve stajyerler dahil tüm çalışanları kapsar. Ev hizmetleri ve çalışan istihdam etmeden kendi adına üretim yapanlar gibi istisnalar kanunda sayılmıştır.

İşverenin temel İSG yükümlülükleri nelerdir?
Risk değerlendirmesi yapmak, iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirmek, çalışanları eğitmek ve bilgilendirmek, sağlık gözetimini sağlamak ve alınan tedbirlerin uygulanıp uygulanmadığını denetlemek.

Özetle: İSG nedir, nereden başlanır?

İSG nedir sorusunun en pratik cevabı şudur: sahada işleyen bir döngü. Tehlikeyi bul, riski değerlendir, önleme hiyerarşisine göre tedbir al, uygulandığını izle, sonucu bir sonraki değerlendirmeye taşı. 6331 sayılı Kanun bu döngünün her halkasına bir sorumlu atar; işveren hepsinin sahibidir. Teknoloji döngünün yerini almaz, ama en zayıf halkası olan sürekli izlemeyi güçlendirir.

Riskli bölgelerinizi, giriş noktalarınızı ve araç-yaya yollarınızı birlikte ele alalım. Alanın birkaç fotoğrafını ya da kısa bir videosunu gönderin, hangi kuralın nerede izlenmesi gerektiğini konuşalım. Bizimle iletişime geçin.

İletişim: info@isee-vision.com · +90 216 455 95 44