Kişisel koruyucu donanım yönetmeliği: işverenin 5 yükümlülüğü

Kişisel koruyucu donanım yönetmeliği işverenden yalnızca KKD'yi vermesini değil, kullanıldığını izlemesini de ister. Sahada en çok atlanan kısım ikincisidir. Baret dağıtıldı, eğitim tutanağı imzalandı, dosya tamam. Yine de Bakanlığa bağlı İSGÜM'ün 2022'de metal ve inşaat sektörlerinde 10 işyerinde yaptığı saha analizinde, çalışanlar KKD eğitimi almış olmasına rağmen kullanım seviyesinin yetersiz kaldığı gözlemlendi (ÇSGB saha analizi raporu).

KKD'nin ne olduğunu ve türlerini KKD nedir yazısında anlattık. Bu yazının odağı işverenin iş akışı: seçim, temin, eğitim, denetim ve kayıt. Her adımı yönetmeliğin ve 6331 sayılı Kanun'un ilgili maddesiyle eşleştiriyoruz.

Kişisel koruyucu donanım yönetmeliği tek bir yönetmelik mi?

Hayır. Aynı adla anılan iki ayrı düzenleme var ve muhatapları farklı. Biri KKD'nin işyerinde nasıl kullanılacağını, diğeri KKD'nin piyasaya nasıl arz edileceğini düzenler.

Kullanım yönetmeliğinin künyesi Alomaliye mevzuat arşivinde, tam metni ve ekleri Gazi Üniversitesi'nin yayımladığı kopyada yer alıyor. Piyasa yönetmeliği ise Resmî Gazete'de okunabilir.

İki metin tek noktada birleşir. Kullanım yönetmeliğinin 6. maddesi, işyerinde kullanılan KKD'nin piyasa yönetmeliğine uygun tasarlanıp üretilmiş olmasını ve CE işareti ile Türkçe kullanım kılavuzu taşımasını şart koşar. İşveren üretici değildir, ama aldığı ürünün bu kurallardan geçmiş olmasından sorumludur.

Piyasa yönetmeliği işvereni neden ilgilendirir?

Çünkü satın alınan ürünün uygunsuz çıkma ihtimali gerçek. Bakanlığın 2018 ve 2019 piyasa denetimlerinde 733 işletmede 2.380 KKD incelendi ve ürünlerin yüzde 20,6'sında uygunsuzluk bulundu (Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, 9 Şubat 2020).

2019 yönetmeliği KKD'yi Ek-1'deki risk kategorilerine ayırır. En yüksek risk grubu olan Kategori III'te, uygunluk değerlendirmesine katılan onaylanmış kuruluşun kimlik numarası CE işaretinin yanına konur (m.18/3). Yönetmelik 2006 tarihli eski KKD yönetmeliğini yürürlükten kaldırmış, eski yönetmeliğe göre verilen belgelere 21 Nisan 2023'e kadar geçerlilik tanımıştı.

Sahada bu bilgi pek bilinmiyor. Aynı İSGÜM raporu, CE işareti, KKD standardı ve onaylanmış kuruluş numarası gibi unsurların ilgili taraflarca bilinmediğini not ediyor. Satın almada pratik kural basit: CE işareti, Türkçe kullanım kılavuzu ve uygunluk beyanı görülmeden ürün kabul edilmemeli.

KKD kontrol hiyerarşisinde neden en son sırada?

KKD tehlikeyi ortadan kaldırmaz, yalnızca çalışan ile tehlike arasına bir katman koyar. Kullanım yönetmeliğinin 5. maddesi bunu açıkça yazar: KKD, riskler toplu korumayı sağlayan teknik önlemlerle veya iş organizasyonuyla önlenemediğinde ya da tam sınırlandırılamadığında kullanılır ve işveren toplu korunmaya öncelik verir.

Aynı sıra 6331 sayılı Kanun'un 5. maddesindeki korunma ilkelerinde de var: risklerden kaçınmak, risklerle kaynağında mücadele etmek, tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştirmek ve toplu korunma tedbirlerine öncelik vermek (6331 sayılı Kanun, ÇSGB). NIOSH'un kontrol hiyerarşisi de KKD'yi ortadan kaldırma, ikame, mühendislik ve idari kontrollerin altına koyar ve KKD'nin ancak doğru ve sürekli kullanıldığında etkili olduğunu söyler.

Pratikte anlamı şu: forklift yolunda yelekli bir çalışan, yayayı araçtan ayıran bir bariyerin yerini tutmaz. KKD, diğer önlemlerden geriye kalan riske karşı son hattır.

Kişisel koruyucu donanım yönetmeliğine göre işverenin 5 yükümlülüğü

Kullanım yönetmeliği ve 6331 sayılı Kanun birlikte okunduğunda işverenin işi beş adıma ayrılır. Aşağıdaki madde numaraları kullanım yönetmeliğine (m.) ve Kanun'a aittir.

1. Seçim: risk değerlendirmesinden başlar

İşveren gerekli KKD'yi risk değerlendirmesi sonucuna göre belirler (m.7/1; Kanun m.10/2). Seçimden önce diğer yollarla önlenemeyen riskler analiz edilir, KKD'nin kendisinden doğabilecek riskler hesaba katılır ve aday ürünlerin özellikleri bu ihtiyaçla karşılaştırılır. Donanımın bir elemanı değişirse değerlendirme yenilenir (m.7). Risk değerlendirmesinin kendisini risk analizi nedir yazısında anlattık.

Birden fazla KKD birlikte kullanılacaksa birbirinin koruyuculuğunu bozmayanlar seçilir (m.6/1-b). Kullanım süresi riskin derecesi, maruziyet sıklığı, iş yerinin özellikleri ve donanımın performansına göre belirlenir (m.6/1-c). İşveren, destek elemanları ile çalışan temsilcilerinin görüşünü seçimden önce alır (m.10/2).

2. Temin: ücretsiz, bakımlı, erişilebilir

KKD işveren tarafından ücretsiz verilir; bakım, onarım, periyodik kontrol ve parça değişimi de işverene aittir (m.6/1-e). Kanun da işverenin İSG tedbirlerinin maliyetini çalışana yansıtamayacağını söyler (Kanun m.4/4). Donanım çalışanların kolayca erişebileceği yerde ve yeterli miktarda bulundurulur (m.6/1-h). Zorunlu hallerde ortak kullanım gerekiyorsa sağlık ve hijyen sorunu doğmaması için önlem alınır (m.6/1-ç).

3. Eğitim: slaytla değil, donanımla

İşveren çalışana KKD'yi hangi risklere karşı kullanacağını anlatır (m.6/1-f) ve kullanım konusunda uygulamalı eğitim verilmesini sağlar (m.6/1-g). Talimatlar çalışanların anlayacağı biçimde olmalıdır (m.6/2).

"Uygulamalı" kelimesi boşuna orada değil. İSGÜM'ün saha analizinde tehlikeli kimyasallarla çalışırken gaz maskesi yerine toz maskesi, kimyasal koruma eldiveni yerine mekanik risk eldiveni kullanıldığı görüldü. Rapor, toz maskelerinin gaz kimyasallara karşı hiçbir koruyuculuğu olmadığını hatırlatıyor.

4. Kullanımın denetimi: en çok aksayan adım

Kanun'un 4/1-b maddesi işverene, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izleme, denetleme ve uygunsuzlukları giderme yükümlülüğü verir. "Verdim, imzalattım" yetmez; kullanımın sürdüğünü görmek de işverenin işidir.

Çalışanın da yükümlülüğü var: kendisine verilen KKD'yi doğru kullanmak ve korumak (Kanun m.19/2-b), her kullanımdan önce kontrol etmek ve arızayı bildirmek (m.8/3). Ama Kanun'un 4/3 maddesi açıktır: çalışanların yükümlülükleri işverenin sorumluluğunu etkilemez.

5. Kayıt: denetimin kanıtı

Yönetmelik her KKD için yeterli bilginin işyerinde bulunmasını ve kolay ulaşılabilir olmasını ister (m.6/1-d). Bunun ötesinde zimmet, eğitim tutanağı, bakım-kontrol çizelgesi ve sahadaki uygunsuzluk kayıtları, müfettiş incelemesinde ya da bir kaza sonrasında "denetledim" demenin dayanağıdır. Mevzuat bu kayıtların biçimini tek tek saymaz; ama tutulmayan denetim kanıtlanamayan denetimdir.

KKD kullanımı denetlenmezse ne olur?

İki sonucu var: idari yaptırım ve kaza sonrası sorumluluk. 6331 sayılı Kanun'un 26. maddesi, 4/1-a ve b bentlerindeki tedbir ve denetim yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverene her yükümlülük için ayrı idari para cezası öngörür. Çalışanlarına standarda uygun ve CE işaretli KKD temin etmeyen işverene ise çalışan başına ayrı bir ceza vardır (m.26/1-o). Güncel tutarları Bakanlık duyurularından kontrol edin; Kanun metnindeki rakamlar 2012 ve 2015 tarihlidir.

Kaza olduğunda mesele ceza tutarından büyüktür. Kullanılmayan bir KKD'nin "temin edilmiş" olması, denetim yükümlülüğünün yerine getirildiğini göstermez.

Kullanımın denetimi nasıl yapılır?

Sahada birkaç yöntem birlikte kullanılır. Her birinin güçlü yanı da sınırı da farklıdır.

Kamera saha turunun yerini almaz. Turların arasındaki saatleri doldurur ve uzmana "nerede, hangi vardiyada, hangi donanım" verisini verir.

Yapay zekâ kamera KKD denetimine nasıl destek olur?

ISEE-CAM, dördüncü adımdaki denetim yükümlülüğüne ek bir izleme katmanı olarak çalışır. Seçim, temin ve eğitim yine işverenin ve İSG ekibinin işidir. Tespit kamera üzerinde yapılır, görüntü tesis dışına çıkmaz. Teknik ayrıntıları yapay zekâ ile KKD tespiti yazısında anlattık; burada yükümlülükle eşleşmesini gösteriyoruz.

• Baret ve yelek kontrolü (Mod 20): Bir çalışma alanını 150° görüş açısıyla 15 metreye kadar izler. Baret veya reflektif yelek eksikse sahada sesli ve ışıklı alarm verir ve ihlali kaydeder.
• KKD kontrollü giriş (Mod 21): Tehlikeli bir alanın girişinde, web arayüzünde seçilen donanımları kontrol eder: baret, yelek, iş ayakkabısı, eldiven, gözlük, kulaklık, maske ve emniyet kemeri. Biri eksikse turnike, kapı veya bariyer kapalı kalır.
• Baretli personel sayımı (Mod 3): Giriş ve çıkış noktalarında baretli ve baretsiz personeli ayrı sayar.

Birçok tesis kapıda Mod 21'i, içeride Mod 20'yi kullanır: giriş kontrol edilir, alan içindeki kullanım da sürekli izlenir. Bu modların ürettiği ihlal kayıtları, beşinci adımın, yani kaydın, doğrudan girdisidir. Kamera bir güvenlik fonksiyonunun yerini almaz; makine koruyucuları, ışık perdeleri ve kilitlemeler yerinde kalır.

İşverenin genel yükümlülüklerinin bütün çerçevesi için İSG nedir yazımıza bakabilirsiniz.

Sık sorulan sorular

Kişisel koruyucu donanım yönetmeliği hangisi?

İki yönetmelik var. İşyerinde kullanımı 2 Temmuz 2013 tarihli Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik, ürünün piyasaya arzını 1 Mayıs 2019 tarihli Kişisel Koruyucu Donanım Yönetmeliği düzenler. İşvereni doğrudan bağlayan ilkidir.

KKD yönetmeliğine göre KKD'yi kim öder?

İşveren. Yönetmeliğin 6/1-e maddesi KKD'nin ücretsiz verileceğini, bakım ve onarımın işverene ait olduğunu söyler. 6331 sayılı Kanun'un 4/4 maddesi de İSG tedbirlerinin maliyetinin çalışana yansıtılamayacağını hükme bağlar.

Kişisel koruyucu donanımlar nelerdir?

Kullanım yönetmeliğinin Ek-II listesi dokuz grup sayar: baş, kulak, göz ve yüz, solunum sistemi, el ve kol, ayak ve bacak, cilt, gövde ve karın bölgesi ile vücut koruyucuları.

Kişisel koruyucu ekipmanlar CE işaretsiz kullanılabilir mi?

Hayır. Yönetmeliğin 6. maddesi işyerinde kullanılan KKD'nin CE işareti ve Türkçe kullanım kılavuzu taşımasını şart koşar. Kanun'un 26/1-o maddesi de CE işaretli KKD temin etmemeyi ayrıca cezalandırır.

KKD kullanmayan çalışandan işveren sorumlu mu?

Çalışanın KKD'yi doğru kullanma yükümlülüğü vardır (Kanun m.19/2-b). Ama işverenin tedbirlere uyulup uyulmadığını izleme ve denetleme yükümlülüğü de ayrıca vardır (m.4/1-b) ve Kanun, çalışanların yükümlülüklerinin işverenin sorumluluğunu etkilemediğini açıkça söyler (m.4/3).

Sonuç: KKD bir satın alma değil, bir döngü

Kişisel koruyucu donanım yönetmeliği işverenden bir döngü ister: riske göre seç, ücretsiz ver, uygulamalı öğret, kullanıldığını izle, kaydını tut. Çoğu işyerinde en zayıf halka denetimdir, çünkü bir insanın gözü vardiyanın tamamını göremez. KKD'yi de hiyerarşideki yerinde tutun: toplu korumanın yerine değil, ondan sonra.

Giriş noktalarınızı ve riskli alanlarınızı anlatın; hangi noktada Mod 20, hangi noktada Mod 21 gerektiğini birlikte çıkaralım. Bizimle iletişime geçin.

İletişim: info@isee-vision.com · +90 216 455 95 44