İş güvenliği levhaları: türleri, renkleri ve sınırları

Pres bölümünün girişinde kırmızı çerçeveli "Yetkisiz kimse giremez" levhası asılı. Üç yıldır orada. Her gün yüzlerce kişi önünden geçiyor ve artık kimse ona bakmıyor. İş güvenliği levhaları kuralı doğru koyar, ama kurala uyulup uyulmadığını bilmez.

Bu yazıda önce yönetmeliğin ne istediğini anlatıyoruz: hangi levha hangi renk ve şekilde olur, nereye ve nasıl asılır. Sonra levhanın nerede yetersiz kaldığına ve o boşluğun nasıl doldurulacağına bakıyoruz.

İş güvenliği levhalarını hangi yönetmelik düzenler?

İş güvenliği levhalarını Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği düzenler. Yönetmelik 11 Eylül 2013 tarihli ve 28762 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. AB'nin 92/58/EEC sayılı direktifine paralel hazırlandı ve 2003 tarihli eski Güvenlik ve Sağlık İşaretleri Yönetmeliği'ni yürürlükten kaldırdı (yönetmelik metni).

İki alan kapsam dışındadır: tehlikeli maddelerin piyasaya arzındaki etiketleme ve kara, demir, deniz, hava ve iç suyolu trafiğinde kullanılan işaretler.

Levha ne zaman zorunludur?

Yönetmeliğin 5. maddesine göre işveren, riskleri ortadan kaldıramıyor ya da toplu koruma ve iş organizasyonu önlemleriyle yeterince azaltamıyorsa güvenlik işaretlerini bulundurmak ve uygun yerde kullanmakla yükümlüdür. Yani levha, önce yapılması gerekenlerin yerine geçmez. Tehlikeyi gidermeye ya da fiziksel olarak ayırmaya çalıştıktan sonra kalan risk için konur.

Aynı yönetmeliğin 6. maddesi işverene bir görev daha verir: çalışanları kullanılan işaretler hakkında bilgilendirmek, işaretlerin anlamı ve gerektirdiği davranış konusunda eğitim vermek. Çalışanın anlamını bilmediği bir levha, duvarda asılı olsa da bir şey söylemez.

İş güvenliği levhalarının türleri ve renkleri

Yönetmeliğin Ek-2'si beş levha türü tanımlar. Her birinin şekli, zemin rengi ve rengin levha alanında kaplaması gereken en az oran bellidir (yönetmelik ekleri).

Emredici levhalar ne renktir?

Emredici levhalar mavidir. Daire biçimindedir, mavi zemin üzerinde beyaz bir piktogram taşır ve mavi kısım levha alanının en az yarısını kaplar. "Baret tak", "Eldiven giy", "Kulak koruyucu tak" ve "Emniyet kemeri kullan" bu gruptadır. Yönetmelik bir ayrıntı da ekler: mavi, ancak dairesel bir şekil içinde kullanıldığında güvenlik rengi sayılır.

Uyarı ve yasak levhaları nasıl ayırt edilir?

Uyarı levhaları sarı zemin üzerinde siyah piktogramlı üçgenlerdir; tehlikenin varlığını bildirir. Yasak levhaları ise beyaz zeminli dairelerdir; kırmızı çerçeve ve çapraz çizgi taşır. Sahada en sık karışan ikili yasak ve emredici levhalardır, çünkü ikisi de dairedir. Ayırt etmenin kolay yolu zemine bakmaktır: beyaz zemin ve kırmızı çizgi yasaktır, mavi zemin emirdir.

Güvenlik renkleri ne anlama gelir?

Ek-1'deki tablo her rengi bir anlama bağlar:

• Kırmızı: Yasak, tehlike alarmı (dur, kapat, düzeneği acil durdur, tahliye et) ve yangınla mücadele ekipmanı.
• Sarı: Uyarı; dikkatli ol, önlem al, kontrol et. Parlak turuncu, güvenlik işaretleri dışında sarı yerine kullanılabilir ve zayıf görüş koşullarında dikkat çeker.
• Mavi: Zorunluluk; örneğin kişisel koruyucu donanım kullan.
• Yeşil: Acil çıkış ve ilk yardım; tehlike yok, normale dön.

Engeller ve trafik yolları nasıl işaretlenir?

Levha dışındaki zemin ve yapı işaretlemesi Ek-5'te düzenlenir. Çarpma, düşme ya da nesne düşmesi riski olan engeller ve tehlikeli yerler, yaklaşık 45 derece açılı ve eşit genişlikte sarı-siyah ya da kırmızı-beyaz şeritlerle işaretlenir.

Araç trafiğine açık yollar, zemin rengine göre seçilen sarı veya beyaz sürekli şeritlerle gösterilir. Şeritler araçlarla yakınındaki nesneler ve yayalar arasında güvenli bir mesafe bırakacak şekilde çekilir. Forkliftle yayanın aynı alanı paylaştığı depolarda bu çizgiler çok iş görür, ama fiziksel bir engel değildir. Katmanlı yaklaşımı endüstriyel alanlarda trafik yönetimi yazısında ayrıntılı anlattık.

İş güvenliği levhaları nereye ve nasıl asılır?

Ek-2'deki kullanım koşulları dört kurala indirgenebilir:

• Doğru yer: Özel bir tehlike varsa levha o tehlikenin hemen yakınına, genel tehlikeli bir alan varsa alanın girişine konur.
• Görüş seviyesi: Engeller dikkate alınarak görüş seviyesine uygun yükseklikte, erişimi kolay ve görünür bir yere asılır.
• Aydınlatma: Yer iyi aydınlatılmış olmalıdır. Doğal ışığın zayıf olduğu yerlerde floresan renk, reflektör malzeme ya da yapay aydınlatma kullanılır.
• Kaldırma: Levhanın gösterdiği durum ortadan kalktığında levha da kaldırılır.

Ek-1 iki kural daha koyar. Çok sayıda işaret birbirine çok yakın yerleştirilmez. Kişisel koruyucu donanım dahil, çalışanın görmesini ya da duymasını zorlaştıran bir durum varsa işaret güçlendirilir veya değiştirilir. Levhalar düzenli aralıklarla temizlenir, kontrol edilir ve gerektiğinde yenilenir.

ISO 7010 ile yönetmelik arasındaki ilişki nedir?

ISO 7010, kaza önleme, yangından korunma, sağlık tehlikesi bilgilendirme ve acil tahliye için kullanılan güvenlik işaretlerini, yani piktogramların kendisini tanımlar. Standarda göre her işaretin şekli ve rengi ISO 3864-1'e uygundur (ISO 7010:2019 kapsam bölümü). Standardın güncel baskısı 2019 tarihlidir.

Yönetmelik ise ne zaman, nereye ve hangi renk-şekil kurallarıyla işaret konacağını belirler. İkisinin renk ve şekil mantığı aynıdır: kırmızı daire yasak, sarı üçgen uyarı, mavi daire emir, yeşil dikdörtgen kaçış. Yönetmelik ISO 7010'u adıyla zorunlu tutmaz. Ama yönetmeliğin istediği türü seçip piktogramı ISO 7010'dan almak, farklı dil konuşan çalışanların ve taşeronların aynı işareti aynı şekilde okumasını kolaylaştırır.

İş güvenliği levhaları neden tek başına yetmez?

Kısa cevap: levha kuralı koyar, uygulatmaz. Bir yasak levhası bölgeye kimin girdiğini bilmez, giren kişiyi uyarmaz ve olayı kayda geçirmez.

İkinci sorun alışkanlıktır. Her gün aynı levhanın önünden geçen göz, bir süre sonra onu görmez olur. Bu etkinin beyinde de izi var: 22 katılımcıyla yapılan bir fMRI çalışmasında, aynı güvenlik uyarısı tekrar gösterildikçe görsel işlemle ilgili beyin bölgelerindeki tepki her tekrarda azaldı ve altı tekrarın sonuna kadar düşmeye devam etti (Kirwan ve ark., 2020). Çalışma bilgisayar ekranındaki güvenlik uyarıları üzerine yapıldı, levhalar üzerine değil. Yine de duvardaki bir levhanın da benzer bir alışma etkisine açık olduğunu düşünmek için makul bir sebep sunuyor. Yönetmeliğin "çok sayıda işareti birbirine yakın koyma" kuralı da aynı sorunun kabulüdür.

Üçüncü sorun ölçülemezliktir. İSG uzmanı "levha asılı mı?" sorusuna evet diyebilir. "Bu ay yasak bölgeye kaç kez girildi?" sorusuna ise cevap veremez. 6331 sayılı Kanun'un 4. maddesi işverenden, alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemesini ve denetlemesini ister (6331 sayılı Kanun). Levha bu izlemeyi kendiliğinden sağlamaz.

Tablo bir sıralama değil, bir katman listesidir. En sağlam düzende levha kuralı koyar, bariyer fiziksel ayrımı yapar, izleme katmanı da ikisinin arasından sızan ihlali yakalar. Makinelerdeki ışık perdesi, kilitli kapı ve emniyet rölesi gibi güvenlik fonksiyonları bu katmanların hiçbirinden etkilenmez; yerlerinde kalırlar.

Levhanın tanımladığı yasak bölge nasıl izlenir?

Levhanın tarif ettiği alanı kamerada bir bölge olarak çizip kuralı yazılıma vermek mümkün. ISEE-CAM bunun için tasarlanmış bir endüstriyel kameradır. Tespiti cihaz üzerinde yapar, görüntüyü tesis dışına göndermek zorunda kalmaz ve tespitten çıkışa kadar geçen süre 100 ms'nin altındadır.

Kırmızı yasak levhasının karşılığı yasak bölgede personel tespiti (Mod 0) modudur. Web arayüzünden çizilen bölgede 25 metreye kadar personeli algılar ve biri sınırı geçtiğinde kuru kontak çıkışlarıyla siren, flaşör ya da PLC sinyali üretir. İhlaller günlük, haftalık ve aylık raporlara dönüşür; uzman "bu ay kaç kez girildi?" sorusuna sayıyla cevap verebilir.

Mavi emredici levhanın karşılığı KKD kontrollü giriş (Mod 21) modudur. "Baret tak" levhasının asılı olduğu girişte, seçilen donanımlardan biri eksikse turnike, kapı ya da bariyer kapalı kalır ve girişim kaydedilir. KKD türlerini ve işverenin yükümlülüklerini KKD yönetmeliği yazısında özetledik.

Riskli makine çevresi için riskli makine bölgesinde personel varlığı modu aynı mantıkla çalışır. Bu sistemler levhanın yerini almaz. Makinenin güvenlik devresinin de yerini almaz. Levhanın koyduğu kuralı sahada görünür ve ölçülebilir kılan ek bir katmandır.

Sık sorulan sorular

İş güvenliği levhaları kaç çeşittir?
Sağlık ve Güvenlik İşaretleri Yönetmeliği beş levha türü tanımlar: yasaklayıcı, uyarı, emredici, acil çıkış ve ilk yardım, yangınla mücadele. Şekil ve renkleri yönetmeliğin Ek-2'sinde belirlenmiştir.

Uyarı levhaları hangi renktir?
Uyarı levhaları üçgen şeklindedir. Sarı zemin üzerinde siyah piktogram ve siyah çerçeve bulunur; sarı kısım levha alanının en az yüzde 50'sini kaplar.

Emredici levhalar ne renktir?
Emredici levhalar mavi zeminli dairelerdir ve beyaz piktogram taşır. Mavi kısım levha alanının en az yüzde 50'sini kaplar.

İş güvenliği işaretleri ISO 7010'a uygun olmak zorunda mı?
Yönetmelik ISO 7010'u adıyla zorunlu tutmaz; renk, şekil ve oran kurallarını kendi eklerinde koyar. ISO 7010 piktogramları bu kurallarla aynı mantığı izlediği için sahada yaygın olarak tercih edilir.

Levha asmak işverenin yükümlülüğünü yerine getirir mi?
Tek başına getirmez. Levha, riskler toplu koruma ve iş organizasyonuyla yeterince azaltılamadığında kullanılan bir önlemdir. İşveren ayrıca çalışanları işaretler konusunda eğitmek ve tedbirlere uyulup uyulmadığını izlemekle yükümlüdür. Bu çerçevenin tamamı için İSG nedir yazısına bakabilirsiniz.

Sonuç: levhanın arkasında durmak

İş güvenliği levhaları, sahadaki ortak dilin temelidir: kırmızı yasaklar, sarı uyarır, mavi emreder, yeşil yol gösterir. Doğru türü, doğru yere, iyi aydınlatılmış ve az sayıda asmak işin yarısıdır. Diğer yarısı, levhanın koyduğu kurala sahada uyulup uyulmadığını görebilmektir.

Yasak bölgelerinizi ve KKD zorunlu girişlerinizi birlikte ele alalım. Alanın bir fotoğrafını ya da kısa bir videosunu gönderin, girişte ne olması gerektiğini anlatın; kamera konumunu, bölgeleri ve çıkış bağlantısını önerelim. Bizimle iletişime geçin.

İletişim: info@isee-vision.com · +90 216 455 95 44